Open source als antwoord op digitale controle

Wat gebeurt er als een digitale dienst waar je gisteren nog toegang toe had, vandaag ineens verdwijnt?

Dat gebeurde recent bij Anthropic, het bedrijf achter Claude. De Amerikaanse overheid droeg het bedrijf op om de nieuwste AI-modellen Fable 5 en Mythos 5 niet langer beschikbaar te maken voor niet-Amerikaanse staatsburgers. Anthropic schakelde de modellen daarop abrupt uit voor klanten wereldwijd.

Achter dit kleine voorbeeld schuilt een grotere ontwikkeling: de groeiende invloed van Big Tech-bedrijven en overheden op onze digitale toegang. We leven steeds vaker via digitale poorten waarvan iemand anders de sleutel heeft.

Tegelijkertijd groeit er een tegenbeweging van mensen die technologie anders willen vormgeven: eerlijker, transparanter en meer in dienst van de mens. Met open source software, decentrale technologie en Big Tech-vrije oplossingen laten zij zien dat digitale afhankelijkheid geen gegeven hoeft te zijn.

In dit artikel ontdek je waarom die beweging juist nu zo belangrijk is en welke keuzes jij vandaag al kunt maken.

Wanneer online toegang geen vanzelfsprekendheid meer is

De situatie rond Claude staat niet op zichzelf. Een klein aantal grote techbedrijven bepaalt steeds vaker onder welke voorwaarden we digitale diensten en systemen gebruiken. Dat geldt niet alleen voor AI-tools, maar ook voor onze telefoons, laptops, clouddiensten, e-mail en software.

Een herkenbaar voorbeeld is Windows 10. Toen Microsoft de ondersteuning vorig jaar beëindigde, ontstond voor veel gebruikers druk om te upgraden of nieuwe hardware te kopen. Tegelijk kijken steeds meer mensen bewust naar alternatieven zoals Linux: een open source systeem dat juist meer ruimte laat voor eigen regie.

Dat is de kern van digitale afhankelijkheid. Zolang alles werkt, is die afhankelijkheid niet altijd direct voelbaar. Pas wanneer voorwaarden veranderen, ondersteuning stopt of toegang wordt ontzegd, merk je hoeveel zeggenschap eigenlijk ergens anders ligt.

Amerikaanse bedrijven, Amerikaanse wetten

De meeste Big Tech-bedrijven zijn Amerikaans. Denk aan Google, Apple, Microsoft, Meta, OpenAI en Anthropic. Hun diensten worden wereldwijd gebruikt, maar de bedrijven zelf vallen onder Amerikaanse wetgeving.

Dat betekent niet dat de Amerikaanse overheid zomaar overal bij kan. Wel laat het zien dat onze digitale omgeving verweven is met wetten en belangen waar wij weinig directe invloed op hebben. Door de CLOUD Act kunnen Amerikaanse aanbieders van communicatie- en clouddiensten onder voorwaarden worden verplicht om gegevens te bewaren of over te dragen, ook als die gegevens buiten de Verenigde Staten staan opgeslagen.

Claude liet zien dat die verwevenheid niet alleen over data gaat, maar ook over toegang. Vandaag is dat een AI-model. Morgen kan het een clouddienst, softwarefunctie of communicatieplatform zijn.

Digitale toegang dichter bij huis

De vraag wie digitale toegang bepaalt, speelt niet alleen in relatie tot Amerikaanse Big Tech. Ook dichter bij huis zien we voorbeelden waarin externe partijen bepalen wat online bereikbaar is of onder welke voorwaarden je ergens gebruik van kunt maken.

Denk aan leeftijdsverificatie en de komst van Europese digitale identiteitswallets: ontwikkelingen die ervoor zorgen dat toegang tot bepaalde online diensten steeds vaker afhankelijk wordt van controle vooraf. Ook de recente blokkade van het platform Odysee in Nederland liet zien dat toegang tot een platform niet vanzelfsprekend is. In dat geval merkten Nederlandse gebruikers dat een online platform niet langer bereikbaar was door een blokkade die samenhing met sanctieregels en overheidsbeleid.

Het gaat dus niet alleen om één land of één bedrijf, maar om een digitale werkelijkheid waarin toegang vaker centraal wordt geregeld en controle steeds minder vanzelfsprekend bij ons ligt. Het antwoord ligt niet in het afwijzen van technologie of het vermijden van handige tools zoals AI, maar in het maken van bewuste keuzes die onze digitale zelfbeschikking versterken.

Een digitale wereld die weer van mensen is

Hoewel de invloed van Big Tech en externe partijen groeit, betekent dat niet dat we daar vanzelfsprekend in mee hoeven te gaan. Tegelijkertijd groeit namelijk ook de tegenbeweging van mensen, ondernemers en ontwikkelaars die werken aan technologie waarin de gebruiker weer centraal staat.

Van Big Tech-vrije smartphones en privacyvriendelijke besturingssystemen tot open source software en decentrale netwerken: er ontstaan steeds meer alternatieven die laten zien dat er een weg is naar digitale onafhankelijkheid.

Wat deze ontwikkelingen met elkaar verbindt, is een ander uitgangspunt. Het draait niet langer om dataverzameling, waarbij de gebruiker als product wordt gezien, maar om technologie die in dienst staat van de mensen zelf en waarbij we zelf de regie houden over onze data.

Open source als basis voor digitale vrijheid

Terwijl gesloten AI-modellen en centrale online tools steeds vaker onderwerp worden van regels, blokkades en geopolitieke belangen, groeit tegelijk de open source beweging. Dat zie je ook bij AI: kort nadat de nieuwste Claude-modellen werden beperkt, bracht het Chinese bedrijf Z.ai een open-source model naar voren dat dicht in de buurt kwam van toonaangevende gesloten modellen van Anthropic en OpenAI.

Dat voorbeeld staat niet op zichzelf. Zodra de kwetsbaarheid van deze gesloten systemen zichtbaarder wordt, groeit de behoefte aan technologie die juist onze onafhankelijkheid versterkt.

Open source vertrekt vanuit dat principe. De werking van technologie is inzichtelijk, software kan door gebruikers en onafhankelijke ontwikkelaars worden gecontroleerd en verbeterd, en je bent niet afhankelijk van één bedrijf dat bepaalt wie toegang krijgt of welke voorwaarden gelden.

Zelfs de Europese Commissie erkent inmiddels het belang van open source. In haar plannen voor technologische soevereiniteit noemt zij open source als onderdeel van een bredere aanpak om Europa minder afhankelijk te maken van aanbieders buiten de EU.

Kiezen voor digitale onafhankelijkheid

Technologie hoeft geen gesloten systeem te zijn waar je blindelings op moet vertrouwen. Het gemak van online diensten hoeft niet ten koste te gaan van je digitale vrijheid. Door zicht te krijgen op de alternatieven en de keuzes die je vandaag al hebt, kun je je digitale autonomie stap voor stap vergroten.

Dat kan beginnen bij iets kleins: een open source programma proberen, je e-maildienst vergelijken of ontdekken wat een privacyvriendelijk besturingssysteem zoals Linux Mint of GrapheneOS mogelijk maakt.

Zowel op het gebied van hardware als software ontstaan steeds meer mogelijkheden die jou meer zeggenschap geven over je data, je apparaten en de online tools die je gebruikt.

Ontdek welke keuzes jij hebt

Meld je aan voor het Webpanel Tech op woensdag 22 juli en stel live jouw vragen over digitale onafhankelijkheid, privacyvriendelijke technologie en alternatieven voor Big Tech.

Tijdens dit interactieve webpanel gaan Erik van der Horst, Robert Jan Lamers, Rik Viergever en Olaf Weller in op Big Tech-vrije oplossingen, open source software, decentrale technologie en bewuste inzet van digitale tools zoals AI.

Je ontdekt welke alternatieven er zijn voor je smartphone, besturingssysteem, e-mail en cloud, en welke praktische stappen je zelf kunt zetten richting meer digitale autonomie.

📅 Woensdag 22 juli (20:00–21:30)
👉 Meld je aan voor het Webpanel Tech