De digitale euro: betaalmiddel of controle-infrastructuur?
Olaf Weller • Analyse van de Europese digitale euro en centrale betaalcontrole
Tijdens de coronaperiode gebeurde in Nederland iets wat voor veel mensen daarvoor moeilijk voorstelbaar was.
Vanaf 25 september 2021 moest je voor onder meer horeca, evenementen, bioscopen en theaters een geldig coronatoegangsbewijs kunnen tonen. Wie geen groen vinkje had, kwam niet binnen.
Je kunt van mening verschillen over corona, over de ernst van de crisis en over de maatregelen die destijds werden genomen. Voor dit artikel is dat niet eens de belangrijkste discussie.
Voor Keuze Vrij Bij Mij is een andere vraag interessanter:
Welke mogelijkheden bouwen we technisch op om tijdens een toekomstige crisis opnieuw centraal te bepalen wat mensen wel en niet mogen doen?
En meer specifiek:
Kan de komst van de digitale euro het in de toekomst makkelijker maken om niet alleen de toegang tot een restaurant te weigeren, maar ook de betaling daar onmogelijk te maken?
Dat is precies de angst die rond CBDC's leeft.
Het antwoord is genuanceerder dan zowel voor- als tegenstanders vaak doen voorkomen.
De digitale euro wordt namelijk niet gebouwd als het soort programmeerbaar geld waarvoor veel mensen vrezen.
Maar dat betekent niet dat de technologie geen nieuwe mogelijkheden voor centrale controle creëert.
Eerst een belangrijk misverstand: Brussel kan niet zomaar iedere euro programmeren
Een veelgehoord beeld van een CBDC is ongeveer dit:
→ Je krijgt straks digitale euro's en de overheid kan per euro bepalen wat je ermee mag doen.
→ €100 alleen voor boodschappen.
→ Deze €50 mag niet aan benzine worden besteed.
→ Deze digitale euro verloopt na drie maanden.
→ Je hebt niet aan voorwaarde X voldaan, dus je geld werkt niet in restaurants.
Dat is niet hoe de Europese digitale euro momenteel wordt ontworpen.
De Europese Centrale Bank zegt expliciet dat de digitale euro geen programmeable money moet worden.
Het geld zelf krijgt dus niet als eigenschap mee waar, wanneer of waarvoor het gebruikt mag worden.
Dat is een belangrijk onderscheid.
Wie zegt dat de ECB straks eenvoudig iedere digitale euromunt van een individuele burger kan programmeren zodat hij er bijvoorbeeld geen vlees of benzine meer mee kan kopen, beschrijft niet het huidige ontwerp.
Maar daarmee zijn we nog niet klaar.
Want geld hoeft niet programmeerbaar te zijn om een betaling te blokkeren
Dit is misschien wel het belangrijkste inzicht in de hele discussie.
Onze normale euro's op een bankrekening zijn vandaag ook niet programmeerbaar.
Toch kan een bank een betaling weigeren.
Daarvoor hoeft er niets aan de euro zelf te veranderen.
Er zit simpelweg een systeem tussen jou en de uiteindelijke betaling.
jij → bank → betaling → ontvanger
Voordat de betaling wordt uitgevoerd, kan de bank controles uitvoeren.
→ Is het saldo voldoende?
→ Is de rekening geblokkeerd?
→ Staat iemand op een sanctielijst?
→ Ziet een fraudesysteem iets verdachts?
→ Mag de transactie volgens de wet worden uitgevoerd?
Dat is allemaal programmering rondom het geld, zonder dat de euro zelf programmeerbaar is.
En bij de digitale euro blijft precies zo'n tussenlaag bestaan.
De digitale euro wordt geen Bitcoin
Dat is belangrijk om te begrijpen.
Bij Bitcoin kun je zelf een geldige transactie maken en die rechtstreeks naar een open netwerk sturen.
Bij de Europese digitale euro wordt dat anders.
De ECB kiest voor een zogenoemd intermediated model.
Dat betekent dat banken en andere betaaldienstverleners — oftewel Payment Service Providers (PSP's) — tussen de burger en de centrale digitale-euro-infrastructuur blijven zitten.
Zij doen onder andere:
→ identificatie van de klant;
→ KYC- en witwascontroles;
→ toegang tot de digitale-eurowallet;
→ fraudecontroles;
→ wettelijke controles;
→ het doorsturen van betalingsopdrachten.
De centrale infrastructuur van het Eurosysteem verwerkt uiteindelijk de settlement.
Schematisch:
burger → bank/PSP → digitale-euro-infrastructuur → bank/PSP → ontvanger
Dat betekent dat de ECB-ledger zelf helemaal niet hoeft te zeggen:
Olaf mag niet in een restaurant betalen.
Een betaling kan al eerder worden tegengehouden.
Bij de bank.
Stel dat er opnieuw een coronatoegangssysteem komt
Niet omdat we voorspellen dat dit gaat gebeuren, maar als gedachtenexperiment.
Tijdens corona werkte het ongeveer zo:
geen geldige QR-status → geen toegang tot restaurant
De controle vond fysiek bij de deur plaats.
Stel dat een toekomstige regering tijdens een andere crisis besluit:
Mensen die niet aan voorwaarde X voldoen mogen tijdelijk geen gebruik maken van categorie Y.
Daarvoor hoeft de digitale euro zelf nog steeds niet programmeerbaar te worden.
Technisch zou je ook een systeem kunnen krijgen als:
persoon → PSP → controle van regel → betaling wel/niet uitvoeren
Of:
betaling → ontvanger behoort tot categorie restaurant → controle → akkoord/weigering
Betaalsystemen kennen nu al categorieën van bedrijven. Visa en Mastercard gebruiken bijvoorbeeld zogenoemde Merchant Category Codes om ondernemingen in te delen als restaurant, gokbedrijf, hotel, supermarkt enzovoort.
Dat betekent niet dat de Europese digitale euro nu zo'n coronafunctie krijgt.
Die is er niet.
Er is geen huidige CBDC-regel die zegt dat je medische status, CO₂-uitstoot, politieke voorkeur of ander gedrag bepaalt waar jij geld mag uitgeven.
Maar technisch hoeft zo'n vorm van controle dus ook helemaal niet in het geld zelf te zitten.
En dat maakt de geruststelling:
“Maak je geen zorgen, de digitale euro is niet programmeerbaar”
maar een deel van het verhaal.
Programmeerbaar geld versus programmeerbare toegang tot geld
Dat verschil kun je het beste zo zien.
Programmeable money
De beperking zit in het geld zelf.
deze €100 kan alleen aan voedsel worden besteed.
Dat is niet het huidige Europese CBDC-ontwerp.
Programmeable payments of programmeerbare toegang
Het geld is gewoon geld, maar voordat een betaling plaatsvindt wordt gecontroleerd of hij is toegestaan.
gebruiker X probeert €50 aan bedrijf Y te betalen → systeem controleert regels → betaling toegestaan of geweigerd.
Dat tweede bestaat in zekere vorm al in ons huidige financiële systeem.
De echte vraag is daarom niet of de digitale euro programmeerbaar geld is.
De echte vraag is:
Maakt de nieuwe infrastructuur het makkelijker om zulke regels in de toekomst centraal en op grote schaal uit te voeren?
Daar wordt het interessanter.
Wat wordt er namelijk gebouwd?
Europa bouwt niet alleen een nieuwe digitale munt.
Er ontstaat een complete Europese betaalinfrastructuur.
Met onder andere:
→ een centrale settlementlaag van het Eurosysteem;
→ uniforme technische standaarden;
→ banken en andere PSP's die allemaal volgens hetzelfde systeem werken;
→ een gemeenschappelijk rulebook;
→ centrale mechanismen voor fraudecontrole;
→ systemen om maximale digitale-eurotegoeden te bewaken;
→ gestandaardiseerde wallets en interfaces;
→ uniforme manieren waarop transacties worden aangeboden en verwerkt.
Technisch is dat efficiënt.
Maar efficiëntie werkt twee kanten op.
Het maakt betalingen makkelijker.
Het maakt regelgeving ook makkelijker uitvoerbaar.
Als tientallen miljoenen Europeanen via dezelfde standaarden en dezelfde permissioned infrastructuur betalen, hoeft een toekomstige regel niet meer voor ieder afzonderlijk banksysteem op een andere manier te worden geïmplementeerd.
Er ligt dan al een gezamenlijke infrastructuur.
Dat betekent niet dat “Brussel straks op een knop drukt”
Ook hier moeten we oppassen niet van de ene overdrijving naar de andere te springen.
Het huidige systeem is niet:
Europese Commissie → knop → Olaf kan niet meer bij restaurant betalen
Zo werkt de governance niet.
De digitale euro wordt uitgevoerd via verschillende partijen.
→ De Europese wetgever stelt regels vast.
→ De ECB en het Eurosysteem beheren belangrijke delen van de infrastructuur.
→ Banken en andere PSP's voeren regels uit en kennen hun klanten.
Er is dus niet één magische knop waarmee één Europese ambtenaar ieders uitgaven kan aanpassen.
Maar centrale politieke besluiten kunnen wel via regelgeving aan financiële instellingen worden opgelegd.
Dat gebeurt vandaag al.
Sanctielijsten laten zien hoe dit werkt
Banken moeten nu al controleren of klanten of ontvangers bijvoorbeeld op sanctielijsten staan.
Als Europese regelgeving zegt dat tegoeden van persoon X moeten worden bevroren, dan hoeven de euro's van persoon X daarvoor niet programmeerbaar te zijn.
De bank kent de identiteit van persoon X en voert de regel uit.
Dat is eigenlijk:
centrale regel → decentrale uitvoering door alle financiële instellingen
En dat is een heel belangrijk model om te begrijpen.
De centrale macht hoeft niet iedere individuele betaling zelf uit te voeren.
Het is voldoende dat alle toegangspoorten verplicht zijn dezelfde regel te handhaven.
Dat principe kan theoretisch ook op andere regels worden toegepast.
Niet omdat daar nu plannen voor liggen, maar omdat de infrastructuur dat soort uniforme uitvoering mogelijk maakt.
We hebben al gezien dat financiële toegang politiek kan worden ingezet
Daarvoor hebben we niet eens een CBDC nodig.
Tijdens de truckersprotesten in Canada werden financiële instellingen onder noodwetgeving opgedragen bepaalde rekeningen en financiële producten te bevriezen.
Dat voorbeeld laat iets belangrijks zien.
deze personen mogen tijdelijk geen normale toegang tot hun financiële middelen hebben.
Daarvoor was geen programmeerbare CBDC nodig.
De vraag is daarom niet:
Kan financiële uitsluiting bestaan dankzij CBDC?
Dat kan nu al.
De betere vraag is:
Maakt een nieuwe, uniforme en centraal ontworpen digitale betaalinfrastructuur het eenvoudiger om zulke besluiten in de toekomst breed en snel uit te voeren?
Daar is naar onze mening wel degelijk reden om kritisch naar te kijken.
De belangrijkste controle zit misschien helemaal niet bij de administratie van de ECB
Een ledger is simpel gezegd het digitale grootboek waarin wordt bijgehouden welke tegoeden bestaan en welke transacties plaatsvinden. Bij de digitale euro zou de centrale infrastructuur van het Eurosysteem zo'n digitale administratie bevatten.
De belangrijkste controle zit misschien echter helemaal niet bij die centrale administratie van de ECB.
In discussies over CBDC wordt vaak enorm ingezoomd op de centrale ledger.
→ Kan de ECB zien wie jij bent?
→ Kan de ECB jouw transacties programmeren?
→ Kan de ECB je saldo veranderen?
Dat zijn nuttige vragen.
Maar misschien kijken we daarmee te veel naar één onderdeel.
De belangrijkere machtslaag zit mogelijk rondom de ledger.
Denk aan:
identiteit → bank/PSP → wettelijke regels → fraudedetectie → toestemming → settlement
Dat is de zogenoemde control plane.
Daar wordt bepaald of een transactie überhaupt bij de settlementlaag aankomt.
De ECB kan dus tegelijkertijd eerlijk zeggen:
Wij bouwen geen programmeerbaar geld.
terwijl het totale betalingssysteem nog steeds regels kan afdwingen.
Die twee dingen spreken elkaar niet tegen.
En juist hier zit de vergelijking met corona
Tijdens corona werd je vrijheid niet beperkt doordat je euro's veranderden.
Je geld bleef gewoon geld.
De beperking zat bij de toegangspoort.
Je stond voor een restaurant en moest aantonen dat je aan een centrale voorwaarde voldeed.
Geen geldige status?
Geen toegang.
Een toekomstig digitaal betalingssysteem zou zo'n toegangspoort theoretisch een stap eerder kunnen leggen:
niet alleen geen toegang tot het restaurant, maar de betaling zelf wordt niet verwerkt.
Nogmaals: dit is geen functie die momenteel in de digitale euro wordt gebouwd.
Maar het fundamentele verschil is dat steeds meer maatschappelijke handelingen via digitaal controleerbare toegangspoorten lopen.
En iedere nieuwe toegangspoort kan in theorie voorwaarden krijgen.
Daarmee komen we volgens ons bij de werkelijke discussie
Veel CBDC-critici zeggen:
De overheid bouwt programmeerbaar geld waarmee ze straks bepaalt wat je mag kopen.
Dat is voor de Europese digitale euro op dit moment te simpel en feitelijk niet juist.
Veel verdedigers zeggen vervolgens:
De digitale euro is niet programmeerbaar, dus die angst is onzin.
Ook dat gaat te snel.
De waarheid zit ertussenin.
De digitale euro zelf wordt niet programmeerbaar gemaakt.
Maar:
de betaalinfrastructuur eromheen blijft permissioned en regelgestuurd.
En die infrastructuur wordt Europees gestandaardiseerd en verder geïntegreerd.
Daarom kan de CBDC het in de toekomst technisch eenvoudiger maken om financiële regels uniform uit te voeren, ook zonder ooit één digitale euro te programmeren.
De infrastructuur bepaalt wat er mogelijk wordt
De digitale euro wordt niet ontworpen als een systeem waarmee burgers op basis van vaccinatiestatus, CO₂-budget of politieke voorkeur hun geld niet meer mogen uitgeven.
Maar de afwezigheid van zulke regels in het huidige ontwerp betekent niet dat de technische mogelijkheden onbelangrijk zijn.
Technische infrastructuur verandert namelijk wat toekomstige machthebbers kunnen doen.
Een wegennet wordt niet aangelegd om een avondklok te handhaven.
Maar als het wegennet er eenmaal ligt, kan een overheid tijdens een crisis wel wegblokkades plaatsen.
Een digitaal identiteits- of betalingssysteem kan eveneens voor praktische en legitieme doelen worden ontwikkeld, terwijl dezelfde infrastructuur later mogelijkheden biedt die bij de aanleg niet centraal stonden.
Voor mensen die waarde hechten aan autonomie is daarom niet alleen het huidige beleid relevant.
Ook de capabilities die worden opgebouwd zijn relevant.
De digitale euro is daarmee geen eindpunt, maar infrastructuur
Dat is misschien de belangrijkste manier waarop wij ernaar kijken.
Je hoeft niet te geloven dat de ontwerpers van de digitale euro vandaag van plan zijn om mensen hun vrijheid af te nemen.
Maar je hoeft evenmin te doen alsof de technologie neutraal blijft zodra zij bestaat.
De digitale euro brengt publieke digitale betalingen onder een omvangrijke Europese technische en regelgevende infrastructuur.
Daarmee ontstaat een nieuwe mogelijkheid.
Niet noodzakelijk:
de overheid programmeert jouw geld.
Maar wel:
de overheid stelt een regel vast en de financiële infrastructuur kan die regel automatisch en op grote schaal uitvoeren.
Het verschil lijkt klein.
Voor je vrijheid is het enorm.
Onze conclusie
De angst dat de Europese digitale euro straks simpelweg zo wordt geprogrammeerd dat Brussel bepaalt of jij vlees, benzine of een restaurantbezoek mag betalen, klopt niet met het huidige ontwerp.
De digitale euro wordt nadrukkelijk geen programmeerbaar geld.
Dat is belangrijk om feitelijk vast te stellen.
Maar daarmee verdwijnt de fundamentele zorg niet.
De digitale euro wordt onderdeel van een permissioned, gestandaardiseerde Europese betaalinfrastructuur waarin banken, regels, fraudedetectie en centrale settlement nauw samenwerken.
De controle hoeft daarom niet in de euro zelf te zitten.
De controle kan bij de poort zitten.
En dat principe kennen we inmiddels.
Tijdens corona was de regel:
geen juiste status → geen toegang
Een toekomstige digitale financiële infrastructuur maakt theoretisch een volgende stap mogelijk:
geen juiste status → betaling niet toegestaan
Dat is vandaag niet het beleid.
We weten ook niet of het ooit beleid wordt.
Maar de infrastructuur die zulke vormen van centrale handhaving eenvoudiger zou kunnen maken, wordt nu wel verder opgebouwd.
En juist daarom vinden wij het belangrijk om CBDC's niet alleen te beoordelen op wat de ECB vandaag belooft ermee te doen.
De interessantere vraag is:
Welke macht ontstaat er zodra deze infrastructuur eenmaal bestaat?
Voor Keuze Vrij Bij Mij is dat uiteindelijk waar keuzevrijheid over gaat.
Niet of een overheid belooft een mogelijkheid vandaag niet te gebruiken.
Maar of jij morgen nog zelfstandig kunt kiezen wanneer de overheid van mening verandert.
Stel live jouw vragen op 26 augustus
Op woensdag 26 augustus organiseren we het Webpanel Geld: financiële vrijheid in een veranderende wereld. Tijdens dit webpanel kun je live jouw vragen stellen aan vier experts over geld, vermogen en financiële keuzevrijheid.
Tom van Lamoen over Bitcoin, geldsystemen en decentralisatie
Toine Manders over fiscaal recht en vermogensbescherming
Otto Schapendonk over cashflow, investeren en vermogensopbouw
Olaf Weller over Kaspa en digitale waarde in eigen beheer
Het webpanel vindt plaats op woensdag 26 augustus van 20.00 tot 21.30 uur.
Als lid van Keuze Vrij Bij Mij neem je gratis deel aan dit webpanel én aan toekomstige webinars en webpanels. Ook krijg je toegang tot meer dan 50 opnames en onze online community.
Ben je geen lid, dan kun je voor €7,50 een los ticket kopen.
👉 Meld je hier aan voor het Webpanel Geld
💚 Word lid van Keuze Vrij Bij Mij
Bronnen
- ECB – How would a digital euro work? — Uitleg over de werking van de digitale euro en het uitgangspunt dat deze niet als programmeerbaar geld wordt ontworpen.
- ECB – Digital euro — Over het distributiemodel via banken en andere betaaldienstverleners en de rol van het Eurosysteem.
- EUR-Lex – Proposal for a Regulation on the establishment of the digital euro — Het Europese wetsvoorstel met onder andere de rollen van PSP’s en grenzen aan programmeerbaar geld.
- Rijksoverheid – Nederland verder open met coronatoegangsbewijs — Over de invoering van het coronatoegangsbewijs vanaf 25 september 2021 voor onder meer horeca, evenementen, bioscopen en theaters.
- ECB – Digital euro progress — Voortgangsrapportages en technische ontwerpdocumenten over de digitale euro.
- Government of Canada – Emergency Economic Measures Order (archival context) — Juridische basis voor financiële maatregelen tijdens de Canadese Emergencies Act in februari 2022.
- Government of Canada – Financial measures under the Emergencies Act — Officiële toelichting op de tijdelijke bevoegdheid voor financiële dienstverleners om rekeningen te bevriezen of op te schorten.
- Visa – Merchant Data Standards Manual — Officiële Visa-documentatie met de Merchant Category Code-lijst en classificatie van typen ondernemingen.